న్యాయవ్యవస్థలో కృత్రిమ మేధ (AI) ఆవశ్యకత: ఒక నూతన శకం – అవకాశాలు, సవాళ్లు
సాంకేతికత శరవేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రస్తుత తరుణంలో, కృత్రిమ మేధ (Artificial Intelligence – AI) ప్రతి రంగాన్నీ ప్రభావితం చేస్తోంది. దీనికి భారత న్యాయవ్యవస్థ కూడా అతీతం కాదు. కోర్టుల్లో పేరుకుపోతున్న లక్షలాది పెండింగ్ కేసుల పరిష్కారానికి, న్యాయ ప్రక్రియను మరింత వేగవంతం చేయడానికి టెక్నాలజీ వినియోగం అత్యవసరంగా మారింది. అయితే, న్యాయమూర్తుల విచక్షణ, మానవ మేధస్సుతో ముడిపడి ఉన్న ఈ రంగంలో AI ని ఎంతవరకు అనుమతించాలి? ఇది ఒక సహాయకారిగా ఉండాలా లేక తీర్పులను ప్రభావితం చేసే సాధనంగా మారాలా? అన్నది ప్రస్తుతం న్యాయ వర్గాల్లో ప్రధాన చర్చనీయాంశంగా మారింది.
న్యాయవ్యవస్థలో AI ఆవశ్యకత ఎందుకు?
న్యాయస్థానాల్లో AI వినియోగం వల్ల అనేక ఉపయోగాలు ఉన్నాయి:
పెండింగ్ కేసుల సత్వర పరిష్కారం: దశాబ్దాలుగా కోర్టుల్లో అపరిష్కృతంగా ఉన్న కేసుల సంఖ్యను తగ్గించడంలో AI కీలక పాత్ర పోషించగలదు. ఈ-ఫైలింగ్ విధానం, నోటీసుల జారీ, కేసుల వర్గీకరణ వంటి సాధారణ ప్రక్రియలను ఆటోమేట్ చేయడం ద్వారా న్యాయమూర్తులు, సిబ్బంది యొక్క అమూల్యమైన సమయం ఆదా అవుతుంది.
సులభంగా న్యాయ పరిశోధన (Legal Research):వందల పేజీల పూర్వపు తీర్పులు, చట్టాలను క్షణాల్లో విశ్లేషించి, అవసరమైన సమాచారాన్ని (కేసు సైటేషన్లు) న్యాయవాదులకు అందించడంలో AI అద్భుతంగా పనిచేస్తుంది.
భాషానువాదం: భారతదేశం వంటి బహుభాషా దేశంలో, స్థానిక భాషల్లో కోర్టు తీర్పులను సులభంగా అనువదించడానికి AI టూల్స్ ఎంతగానో ఉపయోగపడతాయి. సుప్రీంకోర్టు ఇప్పటికే ‘సువాస్’ (SUVAS) వంటి సాఫ్ట్వేర్లను ఇందుకోసం వినియోగిస్తోంది.
సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల కీలక మార్గదర్శకాలు
న్యాయ ప్రక్రియలో టెక్నాలజీని స్వాగతిస్తున్నప్పటికీ, కోర్టులు AI వాడకంపై కొన్ని కఠినమైన హెచ్చరికలు, నిబంధనలను కూడా స్పష్టం చేశాయి.
సహాయకారి మాత్రమే: AI టూల్స్ న్యాయవ్యవస్థకు కేవలం సహాయక సాధనాలు (Assistant tools) మాత్రమేనని, విశ్లేషణ సామర్థ్యానికి, సామాజిక పరిస్థితుల అవగాహనకి మానవ మేధస్సే ఏకైక ప్రత్యామ్నాయమని న్యాయస్థానాలు కుండబద్దలు కొట్టాయి.
మానవ నియంత్రణ తప్పనిసరి: తీర్పులు, ఉత్తర్వులు ఇచ్చే విషయంలో ఏఐ సమాచారాన్ని యథాతథంగా స్వీకరించకూడదని, న్యాయ నిర్ణయాధికారం ప్రతి దశలోనూ తప్పనిసరిగా మానవ నియంత్రణ ఉండాలని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
పారదర్శకత – నిషేధాలు: కోర్టులో సమర్పించే పత్రాల డ్రాఫ్టింగ్ కోసం ఏఐ సాయం తీసుకుంటే, న్యాయవాదులు లేదా కక్షిదారులు ఆ విషయాన్ని ఫైలింగ్ సమయంలో స్పష్టంగా కోర్టుకు వెల్లడించాలి. అలాగే బెయిల్ మంజూరు, శిక్షల ఖరారు వంటి సున్నితమైన అంశాల్లో AI వాడకాన్ని కఠినంగా నిషేధించారు.
సవాళ్లు మరియు తీసుకోవాల్సిన జాగ్రత్తలు
ఏఐ ఇచ్చే సమాధానాలు నమ్మకంగా కనిపించినప్పటికీ, చట్టపరంగా అందులో తప్పులు (AI Hallucinations) ఉండే అవకాశం ఉందని కోర్టులు హెచ్చరించాయి. అస్సలు ఉనికిలోనే లేని నకిలీ కేసులను కూడా AI సృష్టించగలదు (ఉదాహరణకు, ఇటీవల ఒక ట్రైబ్యునల్ ఇటువంటి నకిలీ తీర్పును ఆధారంగా చేసుకుని నిర్ణయం తీసుకోవడాన్ని సుప్రీంకోర్టు తీవ్రంగా తప్పుపట్టింది). దీనివల్ల కోర్టు తీర్పులు తప్పుదోవ పట్టే ప్రమాదం తీవ్రంగా ఉంది.
అందుకే, AI సాయంతో రూపొందించిన పత్రాలను, అందులో పొందుపరిచిన సెక్షన్లు మరియు కేసు సైటేషన్లను న్యాయవాదులు క్షుణ్ణంగా తనిఖీ చేయాల్సిన బాధ్యత ఉంది. ఏవైనా తప్పులు దొర్లితే పత్రాలు సమర్పించిన వారే దానికి పూర్తి బాధ్యత వహించాల్సి ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు నిబంధనలు వివరిస్తున్నాయి.
ముగింపు
భారత న్యాయవ్యవస్థలో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ ప్రవేశం ఒక చారిత్రక పరిణామం. దీన్ని ఒక రోబోటిక్ జడ్జిగా కాకుండా, న్యాయ ప్రక్రియను వేగవంతం చేసే ఒక అత్యుత్తమ రీసెర్చర్గా, సిస్టమ్గా మాత్రమే చూడాలి. టెక్నాలజీని అందిపుచ్చుకుంటూనే, చట్టం ముందు ప్రతి ఒక్కరికీ సమానమైన, పారదర్శకమైన, మానవత్వంతో కూడిన న్యాయం అందేలా చూడటం మన న్యాయవ్యవస్థ ప్రాథమిక బాధ్యత. సాంకేతికత ఎంత ఎదిగినా అది ఎప్పటికీ మానవ మేధస్సుకు, న్యాయమూర్తి వివేకానికి ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు, కాకూడదు.
Dr. Ashok Kumar Yagati,
LL.M, PhD in Law
Principal I/C
DNR College of Law
Bhimavaram.
